श्रीगुरुगीता

सद्गुरुचे महत्व: (संदर्भ - श्रीगुरुगीता)
सार्थ श्रीगुरुगीता
संपादक आणि अनुवादक - गुरुभक्तीपरायण रामचंद्र कृष्ण कामत
कॄष्णभक्त दिवाकर अनंत घैसास
प्रकाशक - केशव भिकाजी ढवळे, मुंबई ४.
---------------------------
(ही गुरुगीता श्रीशिवशंकरांनी आपली प्रिय पत्नी आदिमाया जगदंबा पार्वती हिला

तिच्या एका प्रश्नाच्या उत्तरार्थ सांगितली. कलियुगातील मानवाने मोक्षासाठी कसा प्रयत्न करावा? अशा अर्थाचा तो प्रश्न होता. तिचा निस्वार्थी हेतू पाहून संतुष्ट होऊन श्रीशिवाने तिला गुरूचे महत्व या गीतेद्वारे सांगितले. या गीतेतील काही निवडक श्लोक खाली साधकांच्या चिंतनासाठी दिले आहेत.)
--------------------------------------
गुरुमूर्तिं स्मरेन्नित्यं, गुरुनाम सदा जपेत्‌ ।
गुरोराज्ञां प्रकुर्वीत, गुरोरन्यन्न भावयेत्‌ ॥१८॥

गुरुंच्या मूर्तीचे नित्य घ्यान करावे, गुरुनामाचा जप करावा. गुरुंची आज्ञा पाळावी व गुरुंशिवाय अन्य कोठेही भाव ठेऊ नये, सर्वत्र एकच गुरुभाव ठेवावा. ॥१८॥
-------------------------------------------------
गुकारस्त्वन्धकारश्च, रुकारस्तेज उच्यते ।
अज्ञानग्रासकं ब्रह्म, गुरुरेव न संशय: ॥२३॥

‘गुरु’ य शब्दातील ‘गु’ हे अक्षर म्हणजे अंधार (अज्ञान) व ‘रु’ हे अक्षर म्हणजे प्रकाश(ज्ञान) होय, असे म्हटले जाते. ‘गुरु’ हेच अज्ञान नाहीसे करणारे ब्रह्म होय यात काही संशय नाही. ॥२३॥
----------------------------------------------------
त्वं पिता त्वं च मे माता, त्वं बंधुस्त्वं च देवता ।
संसारप्रतिबोधार्थ तस्मै श्रीगुरवे नम: ॥३५॥

हे गुरो! तूच माझा पिता, तूच माझी माता, तूच भाऊ व तूच देव आहेस. या संसाररूपी निद्रेतून जागे करण्यासाठी अशा त्या श्रीगुरूंना नमन असो. ॥३५॥
-------------------------------------------------------
यस्य ज्ञानादिदं विश्वं, न दृश्यं भिन्नभेदत: ।
सदेकरूपरूपाय तस्मै श्रीगुरवे नम: ॥३९॥

ज्यांचे ज्ञान झाल्यामुळे हे विश्व नानात्वाने न दिसता सर्व एकरूपच आहे असे भासते, त्या ‘सत्‌’रूप, एकरूप अशा श्रीगुरूंना नमन असो. ॥३९॥
----------------------------------------------------------
शिवे क्रुद्धे गुरुस्त्राता, गुरौ क्रुद्धे शिवो न हि ।
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन, श्रीगुरुं शरणं व्रजेत‌ ॥४४॥

शंकर आपल्यावर रागावले तरी गुरू आपले रक्षण करतील पण गुरू जर रागावले तर शंकरही आपले रक्षण करू शकणार नाहीत. म्हणून हरप्रयत्नाने श्रीगुरूंसच शरण जावे. ॥४४॥
---------------------------------------------------------
श्री नाथ-चरणद्वंद्वं, यस्यां दिशि विराजते ।
तस्यै दिशे नमस्कुर्याद्‌, भक्त्या प्रतिदिनं प्रिये ॥५०॥

श्री गुरुनाथांचे चरणयुगुल ज्या दिशेस असेल त्या दिशेला, हे प्रिये, रोज भक्तिभावाने नमस्कार करावा. ॥५०॥
-------------------------------------------------------
अखण्डमण्डालाकारं, व्याप्तं येन चराचरम्‌ ।
तत्पदं दर्शितं येन, तस्मै श्रीगुरवे नम: ॥६७॥

ज्या गुरूंनी अखंड मंडलाप्रमाणे असणारे हे सर्व चराचर व्यापले आहे व ज्यांनी तत्‌ म्हणजे ब्रह्म याचा दृक्प्रत्यय आणून दिला आहे त्या श्रीगुरूंना नमन असो. ॥६७॥
--------------------------------------------------------
स्थावरं जंगमं चैव, तथा चैव चराचरम्‌ ।
व्याप्तं येन जगत्सर्वं, तस्मै श्रीगुरवे नम: ॥७१॥

ज्यांनी स्थिर व चर, अर्थात्‌, चल व अचल असे सर्व जगच व्यापून टाकले आहे अशा श्रीगुरूंना वंदन असो. ॥७१॥
------------------------------------------------------
अनेकजन्मसंप्राप्त-सर्वकर्मविदाहिने ।
स्वात्मज्ञानप्रभावेण, तस्मै श्रीगुरवे नम: ॥७३॥

जे स्वत:च्या आत्मज्ञानाच्या प्रभावाने साधकाने अनेक जन्मांत अर्जित केलेले सर्व कर्म, (साधकाचे, शिष्याचे पूर्वकर्म) जाळून टाकतात, त्या श्रीगुरूंना वंदन असो. ॥७३॥
--------------------------------------------------
न गुरोरधिकं तत्त्वं न गुरोरधिकं तप: ।
तत्त्वं ज्ञानात्परं नास्ति, तस्मै श्रीगुरवे नम: ॥७४॥

गुरूपेक्षा श्रेष्ठ तत्त्व नाही, गुरूपेक्षा (गुरुसेवेपेक्षा) श्रेष्ठ तप नाही, गुरुप्रदत्त आत्मज्ञानापेक्षा श्रेष्ठ असे तत्त्व (सार) दुसरे नाही, असा ज्यांचा महिमा आहे त्या श्रीगुरूंना वंदन असो. ॥७४॥
-----------------------------------------------------
ध्यानमूलं गुरोर्मूर्ति:, पूजामूलं गुरो: पदम्‌ ।
मंत्रमूलं गुरोर्वाक्यं मोक्षमूलं गुरो: कृपा ॥७६॥

गुरूंची मूर्ती हेच ध्यानाचे सार, गुरुचरण हेच पूजेचे सार, गुरुवचन हेच मंत्राचे सार व गुरुकृपा हेच मोक्षाचे सार होय. ॥७६॥
---------------------------------------------------------
गुरुरादिरनादिश्च, गुरु: परमदैवतम्‌ ।
गुरो: परतरं नास्ति, तस्मै श्रीगुरवे नम: ॥७७॥

गुरू हेच सर्वारंभी आहेत, गुरूंचा प्रारंभ अज्ञात आहे, गुरू हेच परमश्रेष्ठ दैवत आहेत, गुरूंपेक्षा श्रेष्ठ असे काही नाही, अशा श्रीगुरूंना वंदन असो. ॥७७॥
----------------------------------------------------------
ब्रह्मानंदं परमसुखदं केवलं ज्ञानमूर्तिम्‌ ।
द्वंद्वातीतं गगनसदृशं तत्वमस्यादिलक्ष्यम्‌ ॥
एकं नित्यं विमलमचलं सर्वधीसाक्षिभूतम्‌ ।
भावातीतं त्रिगुणरहितं सद्‌गुरुं तं नमामि ॥८९॥

ब्रह्मानंदरूपी, अत्यंत सुखप्रद, केवलस्वरूपी, तसेच ज्ञानाची जणू मूर्तीच, शीतोष्णादी द्वंद्वांपलीकडील, आकाशासमान निर्लेप, ‘तत्त्वमसि’ इत्यादी महावाक्यांनी जे दर्शविले जातात, लक्षिले जातात, जे एकमेव, नित्य आहेत, मलरहित व अचल असून सर्व प्राणिमात्रांच्या बुद्धीचेही साक्षी (आत्मरूप) आहेत आणि अस्तित्त्व (भाव) व सत्त्वरजस्तम या त्रिगुणांपलीकडे, अर्थात्‌ अस्तिनास्ति यापलीकडील परब्रह्म आहेत, त्या सद्‌गुरुंना मी नमस्कार करतो. ॥८९॥
-----------------------------------------------------
हृदंबुजे कर्णिकमध्यसंस्थे,
सिंहासने संस्थितदिव्यमूर्तीम्‌ ॥
ध्यायेद्‌ गुरुं चंद्रकलाप्रकाशम्‌,
चित्पुस्तकाभीष्टवरं दधानम्‌ ॥९१॥

हृदयरूपी कमळाच्या मध्यवर्ती केसरांमध्ये सिंहासनावर बसलेल्या, दिव्यदेहधारी, चंद्रकलेप्रमाणे शांत आह्लाददायक तेज असणार्‍या व चित्तस्वरूपी पुस्तक धारण करणार्‍या व अभीष्ट वरदान-मुद्रा हातांनी धारण करणार्‍या श्रीगुरूंचे ध्यान करावे. ॥९१॥
-------------------------------------------------------------
प्रात: शिरसि शुक्लाब्जे, द्विनेत्रं द्विभुजं गुरुम्‌ ।
वराभययुतं शांतम्‌, स्मरेत्तं नामपूर्वकम्‌ ॥९५॥

सकाळी, आपल्या शीर्षस्थानी शुभ्रकमलामध्ये दोन नेत्र, दोन भुजा असणार्‍या, एका हाताने अभय व दुसर्‍या हाताने वरदान देणार्‍या शांत अशा त्या गुरूंचे नाम घेऊन स्मरण करावे. ॥९५॥
-------------------------------------------------------------
न गुरोरधिकं न गुरोरधिकं, न गुरोरधिकं न गुरोरधिकम्‌ ।
शिवशासनत: शिवशासनत:, शिवशासनत: शिवशासनत: ॥९६॥

गुरूंपेक्षा जास्त श्रेष्ठ असे काहीही नाही असे चार वेळा म्हणतो व अशीच शिवाची आज्ञा असेही ठामपणाने चार वेळा म्हणतो. ॥९६॥
--------------------------------------------------------
गुरुदर्शितमार्गेण, मन:शुद्धिं तु कारयेत्‌ ।
अनित्यं खण्डयेत्सर्वं, यत्किंचिदात्मगोचरम्‌ ॥९९॥

गुरूंनी दाखवलेल्या मार्गाने (उपायांनी) मनाची शुद्धी करावी व स्वत:च्या इंद्रियांना ज्या ज्या विनाशी, अनित्य गोष्टींचा प्रत्यय येईल त्या सर्वांचे खंडन करावे, त्या नित्य नाहीत म्हणून मनानेच बाजूला साराव्यात. ॥९९॥
---------------------------------------------------------
अशक्ता हि सुराद्याश्च, अशक्ता मुनयस्तथा ।
गुरुशापेन ते शीघ्रं, क्षयं यान्ति न संशय: ॥१०६॥

गुरूंचा शाप झाला तर देवादिक सर्व व मुनीसुद्धा त्यांपुढे असमर्थ असून, नि:संशय नाश पावतात. ॥१०६॥
----------------------------------------------------
परात्परं ध्येयं, नित्यमानंदकारकम्‌ ।
हृदयाकाशमध्यस्थं, शुद्धस्फटिकसन्निधम्‌ ॥११३॥

नित्य, आनंदप्रद, हृदयरूपी आकाशाच्या मध्ये शुद्ध स्फटिकाप्रमाणे तेजस्वी अशा पराहून पर अशा तत्त्वाचे ध्यान करावे. ॥११३॥
------------------------------------------------------
लब्धं वाऽथ न लब्धं वा, स्वल्पं वा बहुलं तथा ।
निष्कामेनैव भोक्तव्यं, सदा संतुष्टचेतसा ॥१२२॥

भोग्य वस्तू मिळो अथवा न मिळो, थोडी मिळो किंवा जास्त मिळो, आपण नेहमी चित्तात संतोष ठेऊन, स्वत: स्थितप्रज्ञाप्रमाणे तिच्याबद्दल कामना न ठेवता भोगावी. ॥१२२॥

॥श्रीराम समर्थ॥